Horoscopes and Public Spheres · 2005 · 第三部分 · 文艺复兴与近代早期欧洲的天宫图使用

从星象读健康
文艺复兴时期米兰的政治与医学星占学

Reading Health in the Stars: Politics and Medical Astrology in Renaissance Milan

译注体例

本译本为分章进行的学术性翻译,力求忠实与连贯。版式采用“校勘”格式以便后续批注: 关键术语于首次出现时以紫色标注英文原文;人名、地名以斜体小字附原文;校注置于右侧边栏(窄屏则内嵌)。本篇征引大量米兰国家档案馆的十五世纪意大利文书信,原书将抄件全文置于脚注;译本一律保留意文抄件原样(并据 PDF 页面校正 OCR 讹字),仅在原文措辞本身参与论证处并置中译。抄件中原书以正体标出的著者强调,本译本作紫正体。原书正文引用的书信英译,本译本据英译转译为中文并保留其中的意文技术语。参考文献一节照录原文,不译。
关键术语 / 英文原文 校注 / 译者按 序号 / 纹饰 / 长引文
§ 0b

本篇补充术语表 Supplementary Glossary

全书统一术语见〈全书术语表〉;下表为本篇补充,以医学星占学的病程术语与米兰宫廷、档案的制度名目为主。标「见全书表」者为全书基准词,此处重出以便单篇阅读。

英文术语中文译法简注
critical days危象日见全书表。希波克拉底—盖伦传统中病情发生转折的日子;星占学以日月运行推算。
dies indicativus示征日病程周期的第 4、11、17 日:症候显露、可据以判断走向,但尚未定局。
dies iudicativus / dies criticus判断日 / 危象日第 7、14、20 日:医师据此断定痊愈或死亡。二词同指,原文并用,译文分别照录。
complexio (complessione)体质见全书表。四体液配比所成的个体禀赋,兼含年龄、性别、气候。
materia peccante致病质直译「作恶的质料」,指体内应予排出的过剩/败坏体液。
concotio / signa concotionis熟化 / 熟化之征体液经体热「煮熟」而可排出;熟化之征越早出现,病程越短。
paroxysmus (parocismo)发作热病周期中寒热骤起的一阵,是计算病日的节点。
alteratio (alteratione)变症书信中指病情的一次明显转变,常与寒热交替同现。
combustion of the moon月亮焦伤月与日相距八度半以内,月失其力(combusta=被烧焦),主生变故。参见全书表「焦伤」。
decumbiture卧病盘见全书表。以病人卧床(发病)时刻所起之盘。
horary astrology / interrogation卜卦占 / 卜卦见全书表。就提问当下的天象起盘作答。
Studium大学中世纪意大利对大学的通称(Studium generale)。帕维亚大学即米兰公国之 Studium。
Rotuli教席名录大学逐年公布的授课教师与薪俸清单,是复原课程的第一手材料。
collegium博士团掌考试与授学位的教授团体;帕维亚至今仍保留学院制。
ars et medicinae艺学与医学意大利大学的一个学部,兼授逻辑、自然哲学、数学天文与医学。
archiatra首席御医君主或教宗的首席医师。
physician-astrologer医师兼星占家宫廷中身兼二职者;本篇的皮罗瓦诺、库萨诺、瓦雷西皆是。
prognosis / prognostication预后 / 星占预言医学义作「预后」(判断病情走向);星占义依全书表作「星占预言」。

引言:一次关于教宗死期的卜卦Introduction

原书 p.183十五世纪的意大利(这一点与今日颇相仿佛),教宗选举是牵动全局的大事;而当时最通行的预测技艺之一——卜卦占horary astrology——恰好可以用来预判它。1492 年 7 月 20 日,时任米兰摄政公爵的卢多维科·伊尔·莫罗Ludovico il Moro写信给他门下最有名望的宫廷星占家,探问教宗英诺森八世的病情——这位热那亚出身的教宗对米兰公国素无善意。卢多维科要他的私人星占家安布罗焦·瓦雷西·达罗萨泰Ambrogio Varesi da Rosate推断:教宗这一病会不会送命。手上没有教宗的本命盘genitura,瓦雷西便按提问的时刻起了一张天宫图horoscope,回禀卢多维科说:天上行星的位置显示,英诺森八世多半会死在 8 月 3 日,或是 8 月 10 日至 11 日之间。1*

原书 p.184英诺森八世 7 月 25 日就死了,比预言的日子还早;然而无论卢多维科还是他的兄弟阿斯卡尼奥枢机,都没有因此怀疑消息来源可不可靠。相反,卢多维科倚重的正是瓦雷西在同一封信里给的另一句保证:下一任教宗将对斯福尔扎家族友善。2不过一周之后,卢多维科的口气谨慎了许多。他告诉阿斯卡尼奥:瓦雷西就英诺森八世死亡时刻所作的进一步推算显示,他们在新教宗选举上的盘算可能因贪婪或背信而落空。3因此他劝弟弟对原书 p.185其他枢机大方些,择友则须小心。阿斯卡尼奥深信星象之力,遂在罗马教廷施展政治手腕,终于把罗德里戈·博尔贾Rodrigo Borgia推上教宗之位,是为亚历山大六世。

瓦雷西这次预言,不过是当时史料中可以追索的众多星占实例之一。这类故事显露出一种在许多方面与我们大异其趣的世界图景,而它们透露的还不止于此。4

它们表明:文艺复兴的政治是在好几个层面上同时进行的——不只是缔结同盟、加固邦交,也包括动用判断星占学judicial astrology这类预测技艺(卜卦占即其一种操作方式),而当时人相信这些技艺立足于扎实的“科学”原理。5因此,这段记述首先是一个关于星占学在十五世纪政治生活中所扮演角色的故事。瓦雷西这次卜卦让我们看到,卜卦占如何被政治圈子娴熟地加以利用;也提示我们:星占学绝不是理解文艺复兴意大利时可以撇开的东西,它在塑造这段历史时起过重要作用。本文要探讨的,正是星占学在近代早期精英生活中发挥政治作用的若干方式。

然而,靠观测星辰行星的位置来窥测某人健康的,并不止判断星占学一支。文艺复兴时期有若干彼此竞争的星占实践交错并行,在十五世纪意大利都或多或少被使用。医学与星占学的联结在古典时代即已确立,此后医师们便一直倚靠医学星占学medical astrology原书 p.186诊治病人。6文艺复兴的医师也不例外:他们求助于星占学,既为了给病人的疾病下一个预后prognosis、开一剂对症之药,也为了从因果上解释这病究竟从何而来。

当然,并非所有统治者与医师都毫无保留地接受星占实践,接受的程度也各不相同;不过,当时对星占实践与医学星占学虽不乏批评之声,这些批评看来并没有说服多少医师和病人弃之不用。7本文要考察的,是文艺复兴精英在健康事务上如何依赖星占预言。由此,本文希望照亮医学星占学在意大利文艺复兴宫廷的私人领域与政治领域中的位置,并重新强调这一传统的生命力与重要性。

我的分析将集中于十五世纪欧洲最重要的政治精英之一——斯福尔扎家族——的星占医学实践。我把这个问题放进 1200 至 1500 年间关于星辰与人体关系的观念脉络中来处理。为了理清这一复杂题目,我先扼要概述医学星占学的主要教义,并略述其若干关键文本;接着以文艺复兴米兰的大学教学与宫廷文化相对照来考察这一传统。这一对照将显示:大学课程与宫廷医师兼星占家所掌握的理论知识之间,存在着相似与延续。最后,我以原书 p.187詹加莱亚佐·马里亚·斯福尔扎Gian Galeazzo Maria Sforza的病案作结,借以照见医学星占学在宫廷中的实际运作。我的分析将示例说明:星占医学在上层精英手中可以派上哪些用场。不过在讨论米兰这个具体个案之前,我先给出文艺复兴医学星占学的古典与中世纪背景的总览。

引言 · 脚注

    * 感谢 H. Darrel Rutkin 与 Nancy Siraisi 对本文初稿提出的宝贵意见。我对巴黎法国国家图书馆所藏斯福尔扎写本的研究,得到澳大利亚人文科学院田野研究基金与新南威尔士大学人文社会科学学部资助,谨向两机构致谢。

  1. 米兰国家档案馆(Archivio di Stato, Milano,以下缩作 ASMi),Autografi, Medici, cart. 219,安布罗焦·瓦雷西·达罗萨泰致卢多维科,米兰,1492 年 7 月 20 日:Illustrissimo et Excellentissimo Signore, per satisfare ala domanda del pontefice quale la excellentia vostra per una soa me fece e fume presentata heri circa 21 hora, dale quale in qua con piu dilligentia et studio ho saputo, ho considerato et revoltato il sito de li corpi celesti in cello e loro influxo alhora de la domanda, che fu laltro heri a doe hore de note quando g[i]onseno le lettere et insiema examinato la interrogatione sua perche me ignota la nativitate de es[s]o pontefice, rivoltando insiema ancora el signatore grande del pastore e principale dela fede christiana in la revolutione de li anni del mondo, quali secondo alchuni astrologi sono il Sole con Marte, et secondo altri Mercurio con Iove et il Sole, insoma ritrovo, si havendo respe[c]to alhora de la interrogatione de la excellentissima signoria vostra, in la quale Marte fu significatore cum Iove per essere Marte in el caso suo et Iove ancora sotto li rag[g]i del Sole, la Luna sotto Terra, coniuncta per generale aspecto al sole signore de la casa de la infirmitade et Iove signore de lo as[c]endente adusto, et fra 25 di coniuncto cum Marte in la interrogatione signore de la casa de la morte, es[s]o pontefice dovere morire. Il medesimo si denota per la interrogatione per essere stato Venere sua significatrice alhora de la revolutione combusta et coniuncta con lo significatore dela morte, quale in el presente anno che denotava la morte. Il medesimo ritrovo per la revolutione de li anni del mondo quale incominzo ad 10 de marzo, in la quale fu il significatore del pastore dela fede christiana insiema con Venere damnati per adustione del Sole in la casa de infermitade, per la quale cossa si denotava la morte del pastore de la fede chiristiana. Il quando mo debia morire, ritrovo per la presente interrogatione che debe sequire la morte aut fra 22 di che sara ad 10 o 11 de Auosto〔即 Agosto,八月〕per la coniunctione de Marte con Iove in la domanda, aut fra 15 di per il quarto aspe[c]to dela Luna ad Venera signora in la domanda dela casa dela morte, in modo che per via dela domanda me si demostra non possa pervenire insino ala fine de Auosto, che cosi el nostro signore dio per la soa clementia permetta et conceda si per il bene publicho chomeo per il privato.(抄录为笔者所作,为便阅读略有补足并改用现代标点。)此信全文亦见 Gabotto 1889, 382f.(原件抄录略有出入)。Gabotto 认为这次星占预言是教宗本人请求的。但考虑到米兰与教廷关系时常紧张、此类星占预言性质微妙,又考虑到文中明说瓦雷西无法排出教宗的本命盘(因而缺少准确预言其死期的关键信息),显而易见,阿斯卡尼奥与卢多维科所做的,是探问星象以图预知教宗之死——一种高度不法的做法。教宗乌尔班八世死期预言案及随之而来的审判更为有名,见 Dooley 2002。众所周知,乌尔班八世于 1631 年颁布长篇敕令反对星占预言,后以《Inscrutabilis》(《不可测度》)之名刊行。关于瓦雷西,见 Cuomo 1987 与 Azzolini 2004。
  2. 同上:Quanto ad la intelligentia et amicitia, quale ha ad seguitare con lo succesore del pontefice, respondo che la Illustrissima Signoria Vostra sara bene amata et gli parturera comodo pero che partendosse la Luna ultimatamente da Iove, fu recepta dal Sole da sestile aspecto da casa propria del Sole, che denota la Excellentia Vostra dal successore essere amato chomo uno amico o vero parente quale alogiasse in casa uno altro per farli conzo et servitio. Et questo e quanto in questo poco tempo ho potuto cavare per la virtute del celo et corpi celesti in queste cosse inferiore. De quale natura et quale conditione habia ad essere questo successore per la brevitate del tempo non ho ancora potuto comprendere; non perdero tempo per considerare et intendere questa parte, et trovato habia alcuna cossa, subito daro avisso ala Illustrissima Signoria Vostra a la quale humiliter me richomando.(抄录为笔者所作;除另行注明者外,本文所有译文亦然。)
  3. ASMi, Sforzesco, Potenze Estere, Roma, cart. 106,卢多维科致阿斯卡尼奥,维杰瓦诺,1492 年 7 月 28 日:ne l'hora in la quale è scripto che 'l pontefice è manchato ascendeva Cancro, quale e ascendente de la Reverendissima Signoria Vostra, e che in la revolutione de li anni del mundo el medesimo Cancro era in mezo del celo, che e la casa regia; le quale due cose portendeno felicita alla Reverendissima Signoria Vostra in questa creatione. È vero che ne l'hora de la interrogatione mia dice che Saturno era in aspecti col significatore de la Reverendissima Signoria Vostra; la quale cosa fa che si possa dubitare che la Signoria vostra possa essere offesa o per avaricia o per infedeltà.〔译按:意谓“据报教宗殁时,上升为巨蟹座,正是台端的上升座;而在本年的世界流年盘中,同一巨蟹座又居中天,即王者之宫。此二事皆预示台端在此番选举中大吉。诚然,我起卦之时土星与台端的表征星成相位,故不免疑虑台端或将因贪婪或背信而受损。”〕关于此信的背景以及切萨雷·博尔贾当选为教宗亚历山大六世前后的事件,见 Pellegrini 2002, esp. I: 375–403。此处依马尔科·佩莱格里尼的抄录本;卢多维科此信引于该书第 376 页。
  4. 关于星占学作为一套知识体系的long durée(长时段),以及它在当代社会中相关性的种种限定,见 Anthony Grafton 的精辟评论,Grafton 2000, 70–83。
  5. 判断星占学包含本命占、卜卦占与择时占。本命占又含“流年盘”之法:星占家据委托人的本命盘推算其来年的祸福;见 Thomas 1973, 338f.。中世纪与文艺复兴时期,卜卦与择时之间颇多混淆。二者本相关联,却是两种不同的操作:卜卦是就问题提出的那一刻起一张盘(天宫图),据以判定某具体问题的结果;择时则是研究行星位置,以确定开始某项活动的最合适时刻。见 Page 2002, 30–35,以及 Burnett 1996, 369–382, esp. 375f.。
  6. 古代第一位重要地指出医学与星占学之类比的作者是托勒密:他把星占学表述为一门stochastic techne(推测性的技艺),即一门已细致发展出推断规则的技艺,并说它就像医学。见 Ptolomy 1940, I.2,尤其第 13–19 页。
  7. 正如 Anthony Grafton 与 Nancy Siraisi 所提醒的,对文艺复兴医学星占学作概括是有风险的,见 Grafton and Siraisi 2001, 110。意大利精英及其医师究竟在多大程度上依赖医学星占学,只有对宫廷星占学作进一步研究才能确定。十五世纪晚期有若干作者公开质疑医学星占学的可靠性,这一事实似乎表明医学星占学相当流行;丰富的写本与印本传统似乎也可为证。对医学星占学最有力的批评,大概要数皮科·德拉·米兰多拉 1496 年初版的《驳预言星占学》(Disputationes adversus astrologiam divinatricem),书中有若干章专论此题,见 Pico della Mirandola 1946,尤其第 322–363 页。皮科此书引发的争论,无疑推动了医学星占学的更新,也激起了对盖伦危象日学说的辩论。就皮科而言,参 Bellanti 1498, quest. 14, art. IV(An critici dies a luna sint,《危象日是否由月亮而定》)。后续论争之例,见 Fracastoro 1538 与 Turini 1542;图里尼是教宗保禄三世的archiatra(首席御医)。本卷中 Steven vanden Broecke 一文另举了十七世纪的两个例子:马吉尼与阿尔戈利。关于当时若干医学文献及由之而起的论争,另见 Grafton and Siraisi 2001, 69–131, esp. 77–92。

一 医学星占学的悠长生命1. The Long Life of Medical Astrology

医学星占学的文献自有一段源远流长的传统,短短一篇文章无从穷尽。8这批医学文献是文艺复兴意大利星占学总体繁荣的一部分,藉数以百计的写本与印本流传至今。医学星占学背后的基本原理是:星辰与行星对地上万物——包括草木与矿石——施加着可以察知的影响(Grant 1987; North 1987)。由此推衍出的一条原则是:人体的每一部位各受一个不同的黄道星座sign of the zodiac影响,人体的每一处“孔窍”各受一颗行星影响(Burnett 1996, 376)。中世纪与文艺复兴的文本常把这套理论画成图像,如“黄道人”与“小宇宙人”。9影响之说对放血phlebotomy与外科手术尤为要紧,还可以推及给药:既然药物由草药与矿物配成,黄道十二座与诸行星对药材成分各自施加的影响,便成了医师用药时须一并斟酌的又一重因素。

原书 p.188医学星占学还牵涉最后一个方面:危象日critical days学说,它与日、月的运行周期相关。10当时相信,这些周期决定了一场病在哪几天会出现危象crisis;因此,某些症候在某些日子出现,就能让医师对病情结局作出更准确的预后。危象日学说系于可以预算的周期,又与天文学、自然哲学和体液学说的主要原理彼此相合,因而格外流行,在医学著作与非医学著作中都能追溯到它的踪迹。

作为医学写作中的一个特定门类,危象日文献还可再分两类:一类是专论危象日学说的著作;另一类是作者在处理某种具体疾病时吸收了这套学说的成分。第一类的古典范例,可举盖伦《危象日论》(De diebus criticis)的众多注疏或依之而作的文本——这是医学星占学最重要也最流行的著作之一。属于第二类的,例如大量在预后中运用危象日学说的热病论著,以及中世纪与文艺复兴时期对希波克拉底《预后书》(Prognostica)、伪希波克拉底《医家星占学》(De medicorum astrologia)的注疏,还有伪托勒密《百言书》(Centiloquium)中的若干格言。11

除了这些古典文本的传承之外,中世纪还继承了一份丰厚的阿拉伯与犹太医学遗产,其理论与实践都把危象日学说纳入其中。阿拉伯著作中鼓吹危象日学说而最具影响者,当推阿维森纳的《医典》(Canon)、阿威罗伊的《医学通论》(Colliget),以及阿拉伯人为伪托勒密《百言书》所作的注疏;犹太传统方面,亚伯拉罕·伊本·以斯拉的《论二曜与危象日》(De luminaribus et de diebus criticis)与以撒·以色列利的《热病书》(Liber de febribus)也贡献不小。12

原书 p.189尽管各家之间、各医学传统(古典的、阿拉伯的、犹太的)之间差异惊人,这些星占理论仍有若干共通的要素。例如,由行星在天上的位置所标定的时间流逝,始终是医学预后的一个根本要素。危象日学说的枢轴,是大宇宙macrocosm(诸天)与小宇宙microcosm(人)之间的关系,它表达出疾病、时间与二曜及诸行星位置之间的紧密关联。举其基本原理之一:急性热病归因于月亮的运行,慢性热病则归因于太阳的运行。13这些理论在医界之流行与经久不衰,不仅有大量存世医学写本可证,还可从另一事实看出:危象日学说成了十七世纪学院开讲辞与学位论辩最爱用的题目之一(dell'Anna 1999, I: 11)。

以上简述了医学星占学的主要教义,下面转入它在大学中的教授与在宫廷中的使用。

第一节 · 脚注

  1. 据我所知,尚无英文研究系统处理医学星占学这一门类。虽然单篇文本或成组文本已有一定程度的研究,医学史家对这一门类的关注却相对稀少;中世纪晚期与文艺复兴的写本与印本传统,都仍有待一部大部头的研究。就该题目某些具体方面的精彩研究(多限于英格兰),见 Mooney 1984; Carey 1994; French 1994; French 1996; O'Boyle 1991; Grafton and Siraisi 2001。菲奇诺的《论生命三书》(De vita libri tres)大概是意大利文艺复兴最重要的医学星占学著作之一。德文文献较为丰富,见 Weisser 1981; Weisser 1982; Müller-Jahncke 1985; Schadewaldt 1988; Welker 1988。
  2. 图像传统的通盘考察超出本文范围。黄道人极流行的一例,见 Ketham 1491;塞巴斯蒂亚诺·马尼利奥的俗语本印于 Ketham 1493。小宇宙人之例见 Page 2002, 52。另见 Clark 1979。
  3. 对月相的研究似乎早于古典时代,在民间传说中亦属常见。Lunaria(“月历”,即按月龄逐日给出的预言或宜行之事)与 zodiologia(“月座占”,即按月亮当时所在的黄道星座作出的预言)流传极广。拉丁传统见 Svenburg 1963;中世纪传统见 Means 1993。
  4. 这批文本的出色综述,见 dell'Anna 1999, I: 9–11。伪希波克拉底的《医家星占学》以彼得罗·达巴诺的译本流传最广;印本见 d'Abano 1485。关于此文本,见 Thorndike 1960 与 Kibre 1978。中世纪的医学预后另见 Demaitre 2003 的近作;不过德迈特尔认为星占学在医学预后中只居次要地位,此说可议。
  5. 见 Avicenna 1555, Liber IV, fen. 2, tract. 2(De diebus crisi et horis eius,《论危象日及其时辰》),cap. 110, fols. 449r–451r;以及 Averroes 1574, Liber IV, cap. 40(De diebus criticis,《论危象日》),fols. 76v–77r。危象日阿拉伯传统的详尽处理,见 dell'Anna 1999, I: 10〔注 15–16〕及 83–153。亚伯拉罕·伊本·以斯拉与以撒·以色列利在星占学与危象日学说之间建立了更广泛的联系,见 Ibn Ezra 1507, fols. 71v–75v(标题作 Liber luminarium et est de cognitione diei critici seu de cognitione cause crisis,《二曜书,论危象日之认识,或曰危象之因的认识》),以及 Israeli 1515, fols. 203v–226。以撒热病论著的写本传统另见 Richards 1984。同一卷中以撒的《理论》(Theorica)另有关于危象日学说与星占医学的论述(Isaac 1515, Liber X, cap. 1–13)。
  6. Avicenna 1555, IV, fen 2, tract. 2, cap. 2(De causa dierum crisis et periodorum eius,《论危象日及其周期之因》),fol. 112vb 云:Plures quidem homines posuerunt causam in mensuratione temporum crisium egritudinum acutarum ex parte lunae, et quod virtus eius est virtus incedens in humiditates mundi causans in ea species alterationis & adiuvans ad maturandum & digerendum: aut ad contrarium secundum praeparationem materiei〔原文如此〕. Et significant in hoc per dispositionem fluxus aquarum & refluxus & augumentationem cerebrorum cum augumentatione luminis in luna & velocitate maturationis fructuum, arborum & herbarum cum plenilunio eius, seu apparitione eius. Et dicunt quod humiditates corporis patiuntur a luna quare diversificantur dispositiones earum secundum diversitatem dispositionum lune.〔译按:多数人把急性病危象时段的量度归因于月亮,谓其力行于世间的诸湿气之中,令其生出种种变化,助其熟化与消化;或依质料的预备状态而适得其反。他们所据以为证者,是潮汐的涨落、脑髓随月光增长而增益,以及果实草木在满月或月出时熟得更快。他们说,人体的诸湿气受制于月亮,故其状态随月亮状态之不同而不同。〕哈里为伪托勒密《百言书》第 60 言所作的注则谓:[Ptolomeus] dixit quod esse solis in morbis prolixis sit sicut esse lune in acutis: quorum maius tempus erit orbis lune et in prolixis orbis solis.〔译按:托勒密说,太阳之于久病,正如月亮之于急病:急病的大周期是月亮的一周,久病的大周期是太阳的一周。〕关于日月的作用与危象日学说之关系,另见 Ysaac 1515, Theorica, Liber X, cap. ix, fols. 54r–55r(De diversitate diei cretice secundum numerum et cursum lune,《论危象日随月亮数目与行度而异》)。另见 dell'Anna 1999, I: 124。

二 从星象读健康:从大学到宫廷藏书2. Reading Health in the Stars: From the University to the Courtly Library

原书 p.190在意大利的大学里,astrologia(这个词须理解为兼指天文学与星占学)的教学,看来是艺学与医学ars et medicinae学部课程所依托的三大学科领域——数学、自然哲学、医学——的共同基础。14星占学的讲席无疑属于帕维亚(米兰公国的大学Studium)课程的一部分,而该校的教席名录Rotuli通常显示,任何一年都至少有两位星占学教师。15

2.1 帕维亚的星占医学

帕维亚历任教授的名单虽相当完整,但与博洛尼亚不同,帕维亚艺学与医学博士团的章程并未提供多少关于所读文本的信息。不过,从帕维亚师生流动之频繁可以推想,他们的课业当与博洛尼亚、帕多瓦、比萨,乃至一定程度上与巴黎等其他大学相仿。16在帕维亚大学设立之前,米兰公国境内想取得学位的人只能“出国”求学,而首选往往是博洛尼亚与巴黎原书 p.191(Pesenti 1990, esp. 460f., and 467–470)。17考虑到建校之初几位最有影响的医学教授此前都受训于博洛尼亚,则帕维亚的课程在一定程度上以博洛尼亚为范本,应属稳妥的推断。

就本文的关切而言,特别值得注意的是:博洛尼亚的医科学生须在头三年里读完盖伦《危象日论》全部三卷;而在第三、第四年的星占学训练中,他们要读伪托勒密《百言书》连同哈里注,以及英格兰人威廉的《未见之尿》(De urina non visa)这类医学—星占文本。18我们虽无法整体比较帕维亚与博洛尼亚的课程,但至少在星占学一门上,有相当证据表明帕维亚的课程与博洛尼亚不会相去太远。19支持这一论点的证据,可从原书 p.192乔瓦尼·巴蒂斯塔·博埃里Giovanni Battista Boeri的笔记本中获得——他是 1484 年前后在帕维亚兼修星占学的一名医科学生。20

他的笔记本除别的内容外,还抄有若干阿拉伯星占文本的段落,包括玛沙阿拉Māshāʾallāh的《世界年流年论》(De revolutione anni mundi)与哈里·阿本拉杰勒Haly Abenragel的《择时论》(Tractatus de electionibus);米兰宫廷医师加布里埃莱·皮罗瓦诺Gabriele Pirovano为 1484 年所作的一份年度预言书prognostic21一份如何排本命盘的假想演练;若干未能确定出处、显然面向实用的医学条目,如“放血择时”(Electio pro sanguine missione)与“服药择时”(Electio pro pharmacis recipiendis);依萨克罗博斯科《天球论》所绘的月相划分图;德利内里斯的《规程》(Canones primi mobilis Johannis de Lineriis);一篇相面术论著;英格兰人威廉的《未见之尿》(全题作 De urina non visa et de concordia astrologiae et medicine et caeterae);一则题为“据危象及他种征候预言疾病”(De prognosticatione morborum per crisim et alia signa)的条目;一节演示《曼苏尔书》(Liber Almansoris)星占格言的文字,用的是蒂沃利的柏拉图的译本(Explicantur amphorismi in astrologia ab almansore saracenorum rege editi de arabico in latinum a platone tiburtio translati);22此外还有若干本命盘与一些医方。

萨克罗博斯科的《天球论》、德利内里斯为阿方索星表所作的规程,以及《未见之尿》,恰与博洛尼亚四年星占学课程中第二年、第四年所指定的文本相合。23由这份写本可以推知,这些星占与医学文本在帕维亚也曾被研读。我们还可以推测,《曼苏尔格言》、玛沙阿拉原书 p.193《世界年流年论》与哈里·阿本拉杰勒《择时论》一类阿拉伯文本,可能也曾进入中世纪大学的课程。这批文本中有不少在医学本身之内有明显的实用价值:《未见之尿》一类著作,以及“放血择时”“服药择时”“据危象及他种征候预言疾病”这些佚名条目,都显然与医学星占学的实践相关,因此对博埃里格外重要。

表 1博洛尼亚大学四年“星占学”课程指定读本(1405 年章程)
学年依次讲授的文本
第一年《整数与分数算法》(萨克罗博斯科)→ 欧几里得《几何原本》卷一(坎帕努斯注)→ 阿方索星表及其规程 → 《行星理论》
第二年《天球论》→ 欧几里得卷二 → 德利内里斯星表规程 → 玛沙阿拉《星盘论》
第三年阿尔卡比提乌斯《导论》→ 伪托勒密《百言书》(哈里注)→ 欧几里得卷三 → 《象限仪论》
第四年托勒密《四书》全帙 → 《未见之尿》→ 《至大论》第三篇

来源:据本文注 19 所引博洛尼亚章程拉丁原文(Malagola 1888, 276)重排。原文以“quo lecto, legatur…”(读毕此书,再读某书)的连锁句式列出,故表中以箭头示其先后。可见课程的结构是先算后判:前两年几乎全是计算与仪器(算术、几何、星表、天球、星盘、象限仪),第三、四年才进入判断之学与其医学应用。本文提到的博埃里笔记本所抄诸书,正落在第二年与第四年的位置上。

以上说明了帕维亚很可能教授过何种星占医学,并指出其中若干文本与博洛尼亚课程相合。仅此一点,就已能让我们更清楚地了解一名伦巴第医师在帕维亚大学结业时所受的训练。为了进一步窥见伦巴第医师的知识与职业背景,下面我要转向公爵的私人藏书。

2.2 公爵的私人藏书

把博洛尼亚章程所列文本与帕维亚城堡公爵藏书中的星占学、医学—星占学文本一加对照,重合之处相当可观。在博洛尼亚星占学课程所列文本中,24以下各种也见于公爵藏书的目录:萨克罗博斯科《整数与分数算法》一部;25坎帕努斯注欧几里得《几何原书 p.194原本》二部;26《托莱多星表》;27萨克罗博斯科《天球论》数部;28罗伯特·安格利库斯《象限仪论》一部;29阿尔卡比提乌斯《星占判断入门》(Liber introductorius ad magisterium iudiciorum astrorum)注一部;30伪托勒密《百言书》一部;31以及克雷莫纳的杰拉德所译托勒密《至大论》一部。32在帕维亚城堡公爵藏书中阐述危象日学说的文本里,可举出一部《〈医学导论〉并危象日论》(Isagoge Ioannini et de diebus cresitis〔原文如此〕),33以及一部题为《论危象》(Super de crisi)的盖伦著作(其内容可能是盖伦的《危象论》,也可能是《危象日论》,或二者兼收)。34另有若干与医学星占学实践相关的著作:《医家用表:以求月亮所在之座、度、分》(Tabula medicorum ad inveniendam lunam in signis gradibus et minutis,中开本,纸面装)、35原书 p.195《日月推算精表》(Tabule pulcherrime pro contemptu de sole et luna36与《月亮表一种》(Tabula quedam de luna);37此外还有大量含医学—星占概念的阿拉伯与中世纪文本,如阿维森纳《医典》、阿威罗伊《医学通论》与拉齐《曼苏尔书》。38

表 2帕维亚城堡公爵藏书中的星占—医学文本及其今藏
类别文本目录编号今藏 BNF Lat.
与博洛尼亚学程重合萨克罗博斯科《整数与分数算法》A 4097363
同上坎帕努斯注欧几里得《几何原本》(二部)A 255;A 2567214(A 256)
同上《托莱多星表》A 4107409
同上萨克罗博斯科《天球论》(数部)A 290;A 409;A 9717267;7363;7400
同上罗伯特·安格利库斯《象限仪论》A 290 内7267
同上阿尔卡比提乌斯《星占判断入门》注A 287
同上伪托勒密《百言书》A 2517307
同上托勒密《至大论》(杰拉德译)A 2927258
危象日学说《〈医学导论〉并危象日论》A 4317038(拟定)
危象日学说盖伦《论危象》
医学星占用表《医家用表:求月亮所在之座、度、分》A 288
医学星占用表《日月推算精表》B 103
医学星占用表《月亮表一种》B 105

来源:据本文正文与注 24–38 重建。编号 A 者出自 1426 年清册(Consignatio A),B 者出自 1459 年清册。“今藏”一栏为 Pellegrin 1955 所作的比定,现藏巴黎法国国家图书馆拉丁文写本部。此表意在把散在正文与十余条脚注中的书目一次看清:公爵的书房与大学的讲堂读的是同一批书,这正是本节论证的落点。

公爵藏书当然是了解宫廷医师可能查阅哪些书籍的绝佳材料。不过,与博洛尼亚课程的对照所揭示的还不止于此:它指出了哪些文本很可能同样处在帕维亚医学与星占学课程的核心。

公爵藏书的收藏与北意大利各大学所教所读之间的这种对应,其实不足为奇。几位最受推重的宫廷医师本就在帕维亚大学任教。更何况公爵本人对大学的人事政治影响甚巨:公爵权威对大学生活的经常性干预有充分文献记载——不仅在教授的任命上,也见于大学成员之间的诉讼、屡屡强令某个博士团接纳新成员,或强令大学授予某人学位。39此外,在卢多维科·伊尔·莫罗当政期间,他最有名的宫廷星占家安布罗焦·瓦雷西·达罗萨泰还被委以大学聘任之权,这多半又强化了大学中原有的星占倾向(Cuomo 1987, 28)。可见大学医学与宫廷医学之间并无壁垒分明的界线,而且有大量证据表明,若干知名医师在这两个场域之间来去自如。40

第二节 · 脚注

  1. 关于天文学/星占学在这几个领域中的重要性,见 Rutkin 2002, 1f.;第 2 章(论星占学与自然哲学);第 3 章(论星占学、医学与数学)。
  2. 随手举几个例子:1399–1400 年的Rotuli载有:M. Blazio de Parma legenti Philosophiam moralem, naturalem et Astrologiam(帕尔马的布拉修斯讲授道德哲学、自然哲学与星占学)、Magistro Iohanni de Catelonia legenti Astrologiam(加泰罗尼亚的约翰讲授星占学)与 M. Francisco de Crispis legenti Astrologiam(弗朗切斯科·德克里斯皮斯讲授星占学);见 Majocchi 1905–1915, I: 421f.。1425 年的Rotuli在“星占学讲席”(Ad lecturam Astrologie)名目下载:M. Petrus de Montealcino, legat in diebus festivis(蒙塔尔奇诺的彼得,逢瞻礼日讲授)与 M. Antonius de Bernadigio, legat astrologiam cum salario flor. XL.(贝尔纳迪焦的安东尼乌斯讲授星占学,年俸四十弗罗林)。贝尔纳迪焦在同一份Rotuli中还兼任phisica(自然学)教师,而蒙塔尔奇诺的彼得也讲授“临床医学副讲席”(ad lecturam extraordinariam Pratice);见 Majocchi, II/1, 221f.。到 1439 年,贝尔纳迪焦在学阶中已大为上升,任“医学正讲席”(ad lecturam ordinariam Medicine)而得三百弗罗林,但仍在讲授astrologia。蒙塔尔奇诺的彼得已不见于Rotuli,另有一位Stephanus da Faventia(法恩扎的斯特凡诺)与贝尔纳迪焦同授astrologia;Majocchi 1905–1915, II/1, 395。
  3. 当然,不加分辨地假定这些大学没有各自的特点,是错误的。但这也不应妨碍我们设想它们的基础教学彼此相仿。还须一提的是:尽管多数城市定期颁令禁止本邑市民赴他校求学,此类禁令却常被忽视或至少被部分绕开。学生往往先在别的大学待上一段时间,再回帕维亚取得学位——医师兼史家保罗·焦维奥即其一例,见 Zimmerman 1995。
  4. 在该文开头几页,蒂齐亚娜·佩森蒂通过两位重要教师——萨尔索的阿尔贝蒂诺·里纳尔迪与维图奥内的乔瓦尼·卡皮塔尼——考察了帕维亚大学早期的教学。佩森蒂在此主张:自萨尔索的阿尔贝蒂诺以降,由于他在博洛尼亚大学所受的训练,帕维亚大学呈现出鲜明的非星占学品格:“自阿尔贝蒂诺以后,在帕维亚诸师的著述中,自然学决定性地取代了星占学。星占学从此成了宫廷的科学,而大学的教授们则自那时起开始在医学作者之外兼取自然哲学的文本。”又云:“阿尔贝蒂诺对一种完全不涉星占价值的自然学问题的兴趣,来自他的博洛尼亚学养;而他对帕维亚学派所施加的、使马伊诺〔马伊内里〕所代表的星占倾向陷于孤立的那种影响,也应放在帕维亚与博洛尼亚关系的更一般脉络中来看”(Pesenti 原书 p.1911990, 468f.)。虽然南希·西赖西(为佩森蒂所引)已指出彼得罗·达巴诺与塔代奥·阿尔德罗蒂——中世纪帕多瓦与博洛尼亚两校最重要的代表人物——各自提供了不同的医学模式,但由此断定这两种医学模式互不相容,仍须谨慎。此外,佩森蒂似乎把星占学看成一种铁板一块的实践,这一看法既未能认识这门学科的复杂性,也忽略了它在危象日学说中与医学的深刻关联。正如我下文将论及的,很难说星占学不属于博洛尼亚的课程。关于博洛尼亚,见 Federici Vescovini 1998, I: 193–223;关于巴黎,见 Jacquart 1992, 121–134。博洛尼亚课程中的星占学教学,近有 Rutkin 2002, ch. 3 加以脉络化;拉特金提出了有力而令人信服的论证,主张星占学在博洛尼亚课程中居于中心地位。他虽未详论医学星占学,其论证却重申了星占学在博洛尼亚课程中的中心性。关于意大利文艺复兴大学课程中的星占学,现另见 Grendler 2002, 415–426。
  5. 博洛尼亚的医学课程见 Malagola 1888, 274–276。
  6. In astronomia primo anno legantur algorismi de minutis et integris, quibus lectis, legatur primus geometriae Euclidis cum commento Campani. Quo lecto, legantur tabulae Alfonsi cum canonibus. Quibus lectis legatur theorica planetarum. In secundo anno primo legatur tractatus de sphera, quo lecto legatur secundus geometriae Euclidis, quo lecto legantur canones super tabulis de linerijs. Quibus lectis, legantur tractatus astrolabij Mes[sa]chale〔原文如此〕. In tertio anno primo legatur Alkabicius, quo lecto legatur Centiloquium Ptolomei cum commento haly〔原文如此〕. Quo lecto legatur tertius geometriae, quo lecto, legatur tractatus quadrantis. In quarto anno primo legatur quadripartitus totus, quo lecto legatur liber de urina non visa. Quo lecto legatur dictio tertia almagestj(Malagola 1888, 276)。〔译按:此段学程的中译已排为本篇表 1。〕
  7. 大英图书馆(以下缩作 BL),Arundel 88。关于此写本,另见 Thorndike 1923–1958, IV: 542 与 Kristeller 1963–1996, IV, 127a。我打算在一部关于米兰宫廷医学与星占学的专著中详论此本及其他星占写本。
  8. BL Arundel 88, fol. 29v:Explicitus iudicium de 1484 editum a clarissimo artium et medicine doctore Ducali medico scriptum autem ab originali primo per me Johannes Baptistam Boerium artium et medicine studentem, nec non etiam astrologiam audientem.〔译按:“至为显赫的艺学与医学博士、公爵御医所撰 1484 年判词至此毕;系由我,艺学与医学学生、兼听星占学课的乔瓦尼·巴蒂斯塔·博埃里,据原本首次抄录。”〕fol. 39v 又重复了一段类似的抄毕题记,并补称他来自塔比亚(很可能即今利古里亚小镇塔贾),是“列奥纳多先生大夫”之子。该写本大体编成于 1484 年。他在写本别处说自己因瘟疫而“自帕维亚出奔”(profugus a Papie),寄居于利古里亚的瓦伦扎城。
  9. 此节内容似与 BNF Ms Lat. 7307 大致对应:《曼苏尔篇章》(Capitula d'Almansor),蒂沃利的柏拉图拉丁译本(十三世纪),fols. 18r–21v。此写本曾为米兰公爵所有,参下文讨论。
  10. In secundo anno primo legatur tractatus de sphera, quo lecto, legatur secundus geumetrie Euclidis, quo lecto legantur canones super tabulis de linerijs. […] In quarto anno primo legatur quadripartitus totus, quo lecto, legatur liber de urina non visa(Malagola 1888, 376)。〔译按:此处页码原书作 376,与注 19 同段所引之 276 不合,疑为排印之误;译本照录。〕
  11. 见上文注 19。
  12. Pellegrin 1955, 166。法国国家图书馆(以下缩作 BNF),Ms Lat. 7363,Consignatio A, n. 409。佩勒格兰的研究依据三份清册,分别成于 1426 年(Consignatio A)、1459 年(Consignatio B)与 1469 年(Consignatio C,只收加莱亚佐·马里亚·斯福尔扎新增入公爵藏书的部分)。另有两份清册近年在帕维亚公证档案中被发现,年代分别为 1488 年(清册 D)与 1490 年(清册 E)。关于这两份清册,见 Albertini Ottolenghi 1991 与 Cerrini 1991。清册 D 与 E 各著录 947 项。清册 A 著录 988 部书,对书籍的描述极为详尽,常记书衣的颜色与材质、书叶的材料(羊皮纸或纸)、开本以及其他珍贵细节(装订破损、彩饰等);它还相当罕见地记下了大多数书籍的起首语与结尾语。正是这些细节,使一批藏于法国与欧洲各图书馆的书得以被比定出来。除另行注明者外,本文只引用清册 A。把这份写本的内容与博洛尼亚市立阿尔奇金纳西奥图书馆所藏十四世纪 Ms A. 51 相较,颇有意味:后者收有萨克罗博斯科的《算法论》《天球论》与《象限仪术论》;罗伯特·格罗斯泰斯特的《历算论》;佚名的《历算推步中的诸般谨慎》与《历算表》;以及伪波爱修的《学子训论》。
  13. Pellegrin 1955, 130。A n. 255 与 n. 256,分别为 Campanus super geometria Euclidis copertus corio pavonacio levi ad modum parisinum(坎帕努斯注欧几里得几何,孔雀紫软皮面,巴黎式装)与 Euclidis geometria cum planisphero Tholomei copertus corio rubeo levi(欧几里得几何附托勒密平球论,红软皮面;今 BNF, Ms Lat. 7214)。后一写本不仅含欧几里得《几何原本》及坎帕努斯注,还收玛沙阿拉的《卜卦释义小书》(Libellus interpretationum de interrogationibus)、塔比特·伊本·库拉的《论第八天球之运动》(De motu octave sphere)与托勒密的《平球论》(Planispherium)。
  14. Pellegrin 1955, 166。A n. 410(BNF, Ms Lat. 7409:Liber tabularum tolentinarum parvus copertus assidibus cum fondo rubeo,《托莱多星表》小本,木板装,红底)。
  15. Pellegrin 1955, 136f., 166, 287。A n. 290(BNF, Ms Lat. 7267);n. 409(BNF, Ms Lat. 7363);n. 971(BNF, Ms Lat. 7400)。
  16. Pellegrin 1955, 137。此文本亦属 A 290 之一部分,即 BNF, Ms Lat. 7267,题作 Alfreganus cum tractatu in spera et Alberto de mineralibus copertus corio rubeo(阿尔法加尼著作附天球论与大阿尔伯特《论矿物》,红皮面)。该写本所含其他星占文本还有:佚名的《星占判断书》(Liber de iudiciis in astrologia,可能即哈里之书);《天体运动规程》(Canones in motibus super celestium corpora,可能即德利内里斯的《规程》);塔比特·伊本·库拉的《论天球之正确想象》(De recta imaginatione spherae coelestis);以及阿尔法加尼的《星学纲要》(Liber de aggregationibus scientiae stellarum)。
  17. 见 Pellegrin 1955, 136。A n. 287:Scriptum super Alchibizio cum quibusdam tabulis astrologie in papiro forme magne non ligat. cum assibus(阿尔卡比提乌斯注疏并若干星占表,大开本纸质,未装订,附木板)。1459 年的清册(Consignatio B)补出了注家约翰内斯·德萨克索尼亚之名,足证所指确为阿尔卡比提乌斯的《导论》,而非同一作者的其他著作。
  18. Pellegrin 1955, 129。A n. 251(BNF Ms. Lat. 7307)。附哈里(Ali Ibn Ridwan,约 998–1067)注的《百言书》成为这一传统中最有影响的文本之一。欧洲主要图书馆所藏写本目录,见 dell'Anna 1999, 137〔注 2〕。最早的摇篮本见《星占杂著》(Opera astrologica varia,威尼斯,1493),其中收有《百言书》以及其他阿拉伯与犹太天文学文本。这一印本的内容在一定程度上与 Ms 7307 相映,必是依据 Pesenti Marangon 1978 所分析的那一类写本排印的。关于该写本的讨论,另见 Rutkin 2002, ch. 3, 139f.。希腊文本的现代校勘本见《伪托勒密〈果实书〉又名〈百言书〉》,收于 Boer 1952。
  19. Pellegrin 1955, 138。A. n. 292(Ms Lat. 7258)。Almagestum Tolomei copertum corio rubeo levi(托勒密《至大论》,红软皮面)。
  20. Pellegrin 1955, 170。A n. 431。可能即今 BNF, Ms Lat. 7038,为塔代奥·阿尔德罗蒂《医学导论》注疏的一个写本。其内容见 dell'Anna 1999, 17f.。
  21. 中世纪常把这两部书的主要教义合编入《危象与危象日汇编》(Aggregationes de crisi et creticis diebus);见 O'Boyle 1991。
  22. Pellegrin 1955, 136。A n. 288。
  23. Pellegrin 1955, 294。B n. 103。
  24. Pellegrin 1955, 294。B n. 105。
  25. 见 Pellegrin 1955。上述各书均有多部:阿维森纳《医典》,A 481、487、489(?)、491、801、802;阿威罗伊《医学通论》,A 436、484;拉齐《曼苏尔书》,A 455、490。
  26. 帕维亚大学是意大利唯一保留学院制至今的大学。关于公爵的干预,见 Sottili 1994, 146f. 及passim;以及 Sottili 1982。
  27. 见 Azzolini 2001。另见 Crisciani 2003;关于意大利医师的总体情况,见 Palmer 1981 与 Pesenti 1997。

三 病榻旁的医师:预后的实践3. Physicians at the Bedside: The Practice of Prognostication

以上考察了星占医学在帕维亚大学课程中以及在斯福尔扎宫廷中被看重的程度。然而,医学星占学的全部政治含意,是在日常实践里才显露出来的。原书 p.196因此,现在该转向那些见证十五世纪米兰医学星占学实践的私人书信了。

如前所述,星占医学的看家本领之一是危象日学说。以下我将集中于一桩具体事件,从中可以看到危象日学说与其他类型的医学星占学的实际应用。我的个案是詹加莱亚佐·马里亚·斯福尔扎(1469–1494)——1476 至 1494 年间的米兰公爵——的病与死。这场病的各个阶段以持续的热症为特征,最终在 1494 年夺去了他的性命。细读侍奉公爵的医师与近臣、他的妻子伊莎贝拉·达拉戈纳Isabella d'Aragona以及叔父卢多维科之间那一大片往还书信,我们可以掂量出公爵健康的私人分量与政治分量。只有到 1494 年他死后,他的叔父兼监护人卢多维科·伊尔·莫罗才正式获得米兰公爵的名号。而同在 1494 年,法国在卢多维科的支持下入侵意大利、占领那不勒斯,最后——出人意料地——反过来攻打它昔日的盟友卢多维科:这似乎绝非巧合。41

从书信中可以清楚看出,这场自幼年起就未曾真正离开这位年轻公爵的疾病,遵循着一个规律的周期。信中提到“病的第几日”极为常见;此外,热症在寒与热之间交替;再者,病情推进之际,往往会提到过剩体液的排出。所有这些要素,都见于盖伦《危象日论》对热病的处理。此外可以推想,詹加莱亚佐的医师们曾在疾病发作之时起过一张天象图(即天宫图),也就是他的卧病盘decumbiture42因此,这批书信值得逐一追读。

詹加莱亚佐常常亲笔写信给叔父卢多维科与阿斯卡尼奥,告知病情进展。例如 1483 年秋,他就这样向叔父阿斯卡尼奥陈述自己的病况:

如另信所述,今日——也就是第四日——出现了某种变症alteratione),伴有忽寒忽热之候。昨日整日以至今夜,直到原书 p.197第九时,我们都极不适、极难受,几乎超出了我们的体质与少年之龄所能承受。所幸约在第九时起有了起色,此后大半日都相当安好。为此我们把希望寄托于天主的仁慈,愿能驶入安全的港湾,脱此困境。为使你安心,我们特意相告;倘若你另有所闻,也可就此放心,并请把此事转达给显赫的卡拉布里亚公爵〔即卡拉布里亚的阿方索,后为那不勒斯国王阿方索二世,詹加莱亚佐未来的妻子伊莎贝拉之父〕。43

次日,卢多维科给兄弟阿斯卡尼奥写信,报告侄儿健康的更多消息。詹加莱亚佐仍在病中,但医师们指望他不久即可康复:

约在第十七时,这位显赫的殿下开始发冷,继而发热,此状一直持续到此刻第二十四时。这次发作比前天那次轻得多;所排出的致病质materia peccante)虽从性质上看预示此病还要再拖几日,医师们仍指望能把殿下送进安全的港湾。他们尚未下令用药,因为要等自然本身使力——迄今自然使力颇见成效——也要等眼下这次合相过去,因为月亮此刻正与火星成合相,这会使药力发狂(faria furere la medicina)。44

如前所述,星占医学也与草药疗法的给药相关。在这一框架下,某些药物必须在特定时刻而非别的时刻服用,才能确保药效最大、并得到星辰的正面影响。月亮与火星的这次不利合相conjunction会对詹加莱亚佐的健康产生负面作用,因此医师们建议再等几天才给药。

在另外几个重要场合,这场病也被明确置于星占学的框架之内。例如 1483 年 10 月 2 日,詹加莱亚佐本人这样写信给叔父阿斯卡尼奥:

原书 p.198关于你上月倒数第二日来信中所言、为我们的变症与热候致意一事,我们答复说:我们十分确信,殿下与我们的父亲、显赫的卡拉布里亚公爵,都为此十分难过。起初这病确曾使我们大受痛楚与折磨,但自周日以来我们已好得多,如今已无热候。自昨日起我们又有过几分热意,我们相信原因在于月亮的焦伤。感谢天主,约在第二十二时它便退去;我们指望仰赖天主的仁慈,不久即可脱身,因为这次比起初轻缓得多。45

书信中的 alterationecompressioneparocismomateria peccante 诸词,都属于用以解说危象日学说的一套专门术语(dell'Anna 1991, I: passim)。“月亮的焦伤combustion”指月亮相对于太阳的位置:若在八度半以内,月亮即为 combusta(意即“被烧焦”),这一相位aspect常导致病情生变(Burnett 1996, 376)。

不过,这些信件远不是在给出技术性的、条理分明的医学解释;它们用的是薄薄一层医学行话。它们固然含有医学理论与术语,却并不像医学论著那样以清晰紧凑的散文加以讨论——这一点并不奇怪。这些信既是口头谈话的记录,又出自一种说给外行听的医学话语,因此这样的文体与修辞本在意料之中(参 Crisciani 2001, 695f.)。46

詹加莱亚佐的病符合盖伦式热病的模型。依盖伦传统,病人病理周期的起点是热候出现的那一刻;周期长二十日,并可多次重复。47詹加莱亚佐告诉阿斯卡尼奥,他的alteratione出现在周期的第四日。依危象日学原书 p.199说,第四日属于示征日dies indicativus,即疾病症候显现、使医师得以判定病情走向的日子。48在《危象日论》中,盖伦在病情推进与病人身上出现的征候之间建立了一整套复杂的对应关系。征候有吉有凶,由此决定疾病的最终结局。

表 3盖伦式二十日热病周期中的示征日与判断日
日别周期内日次医师所能做的事
示征日 dies indicativi4 11 17症候显露,可据以预判病势走向,但尚不定局
判断日 dies iudicativi(=危象日 dies critici7 14 20病情摊牌,医师据以断定痊愈或死亡

来源:据本文注 48 重建(dell'Anna 1999, 48–76;希波克拉底《格言》2.24;盖伦《危象日论》2.3)。周期自热候出现之日起算,长二十日,可反复多轮。逾 120 日者,热病即定为慢性;否则视为急性。请注意示征日与其后的判断日总相隔三日(4→7,11→14,17→20),这正是月亮走完四分之一周天所需的时间——危象日学说与月相由此挂钩。詹加莱亚佐信中自报“今日是第四日”,等于告诉叔父:转折还在三天之后

盖伦的危象日学说把希腊体液学说与征候学纳入一个数学框架之中,指出疾病的首要发展因素及其在体液熟化concotio中的表现。病人越早显出signa concotionis(熟化之征)越好,因为病程会更短。49于是,詹加莱亚佐提到的 compressione(他大概是想写 complessione,即体质),以及他叔父提到的 materia peccante,都是对体液学说的明确指涉,也指向危象日学说中的一个观念:过剩体液的及早排出,是疾病走向痊愈的必要环节。

依古典星占学的教义,月亮与水元素相联,因而也与人体一切液态之物、即诸体液相联。50尽管月亮位置与病情推进之间关系密切,仍有别的因素可以介入,打破这一微妙的平衡。伪托勒密提到的此类因素包括饮食(cibus)、发怒(ira)与劳作(labor),但也——这一点意味深长——包括其他行星的位置。51原书 p.200卢多维科信中提到的月亮与火星的合相就不算吉相:火星过度的燥性,会施加一种与月亮对体液的良性作用相反的影响。52

此后数年间还有许多关于詹加莱亚佐健康的信件,直到他 1494 年去世。他本就体弱多病,1492 年病势转重;大量书信让我们得以细看这场终致其死的病是如何一步步推进的。自 1492 年直到他咽气的那一刻,他的健康再未好转。在他死前那些年月里照料他的两位公爵御医——加布里埃莱·皮罗瓦诺与尼科洛·库萨诺Nicolò Cusano——认为,这既由于天象的影响与恰在此时的日食,也由于詹加莱亚佐本人那张命数不佳的本命盘:

至为显赫、至为卓越、至可敬重的殿下:继第十七时的通报之后,显赫的公爵约在第十八时再度醒来;我们以为他在进食与小睡之后当有恢复,实则不然。他看上去极为虚弱;给他喂了少许清汤之后不久,他的胃部猛地一跳,随即颤抖不止,口中排出些许气体,同时可闻水声在腹内移动。此外他又觉刺痛与窒闷,牵连肝脾,按压肝部则痛尤剧。此状虽止,那阵响动似已下行至肠中——这在医学上是可忧之兆,因为我们对此几乎无药可施。但我们仍将勉力照料,尤其是因为天象的可怖影响,既由于日食,也由于他本命盘的定向推运——殿下从过往的经验里已经知道,因为“etiam in medicina solus casus virtutis est per se signum malum”〔在医学上,仅仅体力的衰落本身就是凶兆〕。我们将尽己所能继续施用适当而必要的疗法,也不会不把此后所发生的事随时禀报,并对此情此境下极易发生、极易新起的种种情况预作筹划。倘若此事果然发生,恢复他的健康就不在我们力所能及之内,他将有立即殒命的明显危险——愿天主不允其然。53

原书 p.201星辰没有站在詹加莱亚佐这一边(大概从来就没有过)。10 月 21 日,一连串信件向卢多维科通报了他的死讯。次日,卢多维科自立为米兰公爵,在意大利半岛历史的一个关键节点上正式接掌公国。他统治的灾难性后果——最著名的莫过于 1494 年法军入侵意大利——怎么估计都不为过(Abulafia 1995b)。1499 年米兰被法军占领,卢多维科被迫出逃;最终他在试图翻越山岭、投奔皇帝时被擒,1508 年死于洛什城堡(Abulafia 1995b, 24)。看来无论卢多维科还是他的星占家与医师,都没能预见随后发生的这一切。

第三节 · 脚注

  1. 关于入侵意大利之前的种种事件,见 Abulafia 1995a 中的多篇论文。詹加莱亚佐之死的全部政治含意及其与卢多维科的关系(包括所谓卢多维科毒杀詹加莱亚佐一说),将在另一篇待刊论文中详论。
  2. 关于十六世纪晚期这一做法的精彩分析,见 Grafton and Siraisi 2001, esp. 69–72。
  3. ASMi, Sforzesco, Potenze Sovrane(以下缩作 SPS),cart. 1464, n. 329。詹加莱亚佐·马里亚·斯福尔扎致阿斯卡尼奥·斯福尔扎,米兰,1483 年 9 月 28 日:Come per altre ve scripsimo essendoci sopravenuta hogi el quarto giorno certa alteratione cum la febre freda et calda in vero tutto heri et questa nocte passata fin ad le nove hore ci dede grande ambastia et passione in tanto che ne pariva pur troppo alla compressione〔原文如此〕 et età nostra de adolescentia. Nondimeno circa le nove hore commenzo ad fare meglioramento et cusi per tutto hogi siamo stati assay bene. <Per la tal> cosa speramo in la divina clementia reuscirne ad bono porto et presto remanere libero. Et pero ad vostra consolatione vi ne havemo voluto dare noticia advio se fusse stato scripto altramente ne possiati remanere cum lanimo reposito et de cio ne communicarere cum lo Illustrissimo Signor Duca de Calabria.(抄录与着重号均为笔者所加。)
  4. ASMi, SPS, cart. 1464, s.n.。卢多维科·伊尔·莫罗致阿斯卡尼奥,米兰,1483 年 9 月 29 日:Circa le xvij hore sopragiunse el fredo ad questo Ill.mo Signore et poy el caldo el quale gli dura ancora ad questhora 24. El parocismo e stato asay minore de quello de lalterheri et benche la materia peccante sia de natura che dimonstra dovere protrahere el male qualchi di, nondimeno sperano li medici redurre la excellentia sua ad bon porto. Non se e ordinato ancora darli medicina per expectare quello possi fare la natura da se la quale fin qua se e aiutata asay bene et etiam per lassare passare la presente coniunctione in la quale trovandosi la luna con marte faria furere la medicina.(抄录与着重号均为笔者所加。)
  5. ASMi, SPS, cart. 1464, n. 332。詹加莱亚佐致阿斯卡尼奥,米兰,1483 年 10 月 2 日:Respondendo ad quanto me scrive la signoria vostra per le soe del penultimo del passato condolendose de la alteratione nostra de la febre dicemo che siamo certissimi che sua signoria insieme con quello Illustrissimo signore Duca di Calabria nostro patre ne habino havuto displacentia et in vero al principio la ce dede grande affano et ambastia. Pur da domenica in qua semo stati assai meglio et infine tutto martedi continuamente facessemo meglioramento et se trovamo in tutto mondi de febre. Da heri in qua ne havimo pur sentita uno pocho delche credemo sia stato casone la combustione dela luna. Pur per gratia del nostro Signore dio circa le xxii hore hogi ne fumo remasti necti et speramo in la sua clementia che ne remaneremo presto liberi perche la e stata molto piu legere che non fu in li principij.(抄录与着重号均为笔者所加。)
  6. 克里夏尼认为理论不会出现在此类书信中,其论断所据的米兰档案书信样本很小。更大规模的研究会显示出此处所考察的这类变化,使图景复杂得多。
  7. 盖伦区分mensis medicinalis(医学月)与mensis lunaris(太阴月)。见 dell'Anna 1999, ch. I;以及 Galen, De diebus decretoriis, 3.9, in Kühn 1964–1965, IX, 928–933。盖伦对这一学说的处理直到十六世纪才遭到持续的批评:其时米兰医师杰罗拉莫·卡尔达诺公开挑战了盖伦的“医学月”;见 Grafton and Siraisi 2001, 89f.。
  8. 依此学说,dies indicativi(示征日)为周期的第四、十一、十七日(如前所述,周期自热候出现起算)。第七、十四、二十日为dies iudicativi(判断日),即医师得以断定疾病结局的日子(这几日实即危象日,dies critici)。若周期延续超过 120 日,该热病即被判为慢性;否则视为急性。这一学说诸多复杂面向的处理,见 dell'Anna 1999, 48–76。另见《格言》2.24,收 Hippocrates 1979, Bk 4, 115;以及 Galen, De diebus decretoriis 2.3, in Kühn 1964–1965, IX, 848–852。
  9. Galen, De diebus decretoriis, 1.11 in Kühn 1964–1965, IX, 818–831, esp. 818–820。
  10. 关于月亮的影响,见 Galen, De diebus decretoriis, 3, esp. 2–7 in Kühn 1964–1965, IX, 901–913,以及上文注 13。
  11. Ps-Ptolemy 1493, fol. 112rb–va, Verbum 60。dierum creticorum et determinabilium egri: Albaharim sane et certe sunt hore quibus declarantur mutationes morborum ad bonum vel ad malum velociter. Et sunt loca lune in angulis quadrati conclusi a circulo directo. Alterationes vero que precedunt has et indicant sunt loca lune in angulis habentibus XVI latera et hoc postquam precesserit esse egretudinis, secundum equalitatem sine interpretatione, et non acciderit aliquid exterius quod conturbet infirmum, destruat vel noceat ut cibus, ira, labor et huiuscemodi. Cum igitur invenerimus huic fortunam scilicet in predictis angulis, hora principii egritudinis tam de fixis quam de erraticis significabit alterationem prosperam. Si vero infortunam alterationem adversam nisi fuerit egritudini ipsa infortuna contraria in suo hain〔原文如此〕 scilicet infortuna. Luna vero in his angulis significat morbos acutos. Sol vero prolixos. Et similiter omnis planeta secundum mores proprios significat.(着重号为笔者所加。)〔译按:大意谓,病人的危象日与决断之时,是病情迅速转好或转坏的时辰,即月亮行至由正圆所界之四分点上的时候;先此而示征者,则是月亮行至十六分点上的时候——前提是病程按常轨推进,且无饮食、发怒、劳作之类外因搅扰。若在上述诸分点上遇吉星(无论恒星还是行星),则主转机为吉;遇凶星则主转机为凶,除非该凶星恰在其本位而与病相拮抗。月亮在这些分点上主急性病,太阳则主慢性病;余星各依其本性而有所主。〕
  12. 见 Ptolemy 1940, I, 5:“〔……〕四体液中有两种是滋生而主动的,即热与湿(万物由之聚合、由之滋长),另两种是毁灭而被动的,即燥与冷(万物又由之离散、由之败坏);因此古人把木星、金星连同月亮认作吉星,因其性调和而富于热与湿,把土星与火星认作产生相反效果者,一因其过度的冷,一因其过度的燥。”另见 Ptolemy 1940, III, 10–12。又见 Galen, De diebus decretoriis, 3.6(in Kühn 1964–1965, IX, 911f.):Si enim ad planetas temperatos steterit, quos jam nominant, salutares faustos ac bonos dies producere, si ad intemperatos, graves molestosque.〔译按:若〔月亮〕止于上文所举的诸调和之星,则生出有益、吉利而良好的日子;若止于诸不调和之星,则生出艰难恼人的日子。〕关于月亮在黄道各座中的影响,见 Galen, De diebus decretoriis, 3.5–6 in Kühn 1964–1965, IX, 908–913。
  13. ASMi, SPS 1464, n. 195,帕维亚,1494 年 10 月 20 日第二十一时。尼科洛·库萨诺与加布里埃莱·皮罗瓦诺致卢多维科:Illustrissime et excellentissime domine nostre colendissime, dopo lo adviso de hore 17 lo Illustrissimo duca se resveglio circa hore 18 et ad noy non ce parso redonato alla virtute secundo che speravamo dovesse fare dopo tale refectione et sompno〔原文如此〕 ma ne pariva quodammodo opressa piu la virtute et multo debile et havendoli dato uno pocho de stilato fra pocho li sopravene uno salto et moto tremulo nel stomaco cum una gurgitatide di ventositate et strepito di aqua che sensibilmente se sentiva movere et li faceva dolore et suffugatione che comunicava al fidago et ala milsa cum dolore maggiore nel fidago al tochare; pur cessava et pariva descendesse tale rugito ad le intestine, cosse che sono di grande timore in medicina, et che haveriemo poche o nulle medicine. Continuaremo maxime stando etiam lo influxu horribile di celo et per ecclipse et per directione di la nativitate cum se vostra excellentia per il passato perche etiam in medicina solus casus virtutis est per se signum malum noy continuaremo li remedij apportuni et necessarij quanto poteramo et non li mancharemo di previssione ali casi futuri et provedere ad quello poria accadere continue et sopravenire di novo facelmente in tale caso che poy accadendo non saria in nostra libertate la reductione ma seria in manifesto periculo di manchare subito che dio non voglia.(抄录与着重号均为笔者所加。)

四 结论4. Conclusion

如本文所示,星占学在文艺复兴时期可以有许多不同的用法。而在宫廷里,星占学往往与政治操作和统治者的健康紧紧缠在一起。毫无疑问,医学星占学在北意大利各大学的课程中、在城市之中、也在意大利医师的日常实践中,都保有相当的分量。医学星占学远不只是一套理论知识,它经常被实际用于疾病的治疗与医学预后。它那推测性的底子,靠一层天文学与数学计算的语言遮掩了过去;与此同时,这门技艺本身的复杂又给医师留下了很大的余地,让他可以随时调整预言的走向、进而调整治疗的方案。正因如此,医学星占学比医学的其他分支更叫人安心。医师兼星占家一面测定诸行星对人体的影响,一面调用不同的星占实践,于是原书 p.202既能预告一场疾病的进程,也能给出更冒险的生死判词。然而,能把卢多维科从他自己的命数里救出来的,只有政治眼光。

参考文献References

依全书体例,参考文献照录原文,不译;仅逐条校正 OCR 拼写与重音,并在末尾以译者按声明所作的改动。原书分“写本材料”“早期印本”“研究文献”三部分。

1. Manuscript Sources

BOLOGNA — BIBLIOTECA COMUNALE DELL'ARCHIGINNASIO. Ms A. 51, sec. XIV.

MILAN — ARCHIVIO DI STATO, MILAN (ASMi). Archivio Sforzesco Ducale. Serie: Potenze Estere, Roma, cart. 106 (SPE); Archivio Sforzesco Ducale. Serie: Potenze Sovrane, cart. 1464 (SPS); Fondo Autografi. Serie: Medici, cart. 219 (Autografi).

LONDON — BRITISH LIBRARY. Ms Arundel 88. cart. misc. sec. XV–XVI.

PARIS — BIBLIOTHÈQUE NATIONALE DE FRANCE (BNF). Ms Lat. 7038; Ms Lat. 7214; Ms Lat. 7258; Ms Lat. 7267; Ms Lat. 7307; Ms Lat. 7363; Ms Lat. 7400; Ms Lat. 7409.

2. Early Printed Books

Averroès. Colliget libri VII. Venetiis: Apud Iuntas, 1574.

Avicenna. Liber Canonis, De medicinis cordialibus et Cantica. Venetiis: Apud Iuntas, 1555.

Bellanti Lucio. Liber de astrologica veritate et in Disputationes Ioannis Pici aduersus astrologos responsiones. Florentiae: Diligenter Impressit Gherardus de Haerlem, 1498.

D'Abano, Pietro. Libellus de medicorum astrologia a Petro de Abano traductus. Venetiis: Erhardus Ratdolt, 1485.

Fracastoro, Gerolamo. Homocentrica, eiusdem De causis criticorum dierum per ea quae in nobis sunt. Venetiis [s.n.], 1538.

Ibn Ezra, Abraham. De luminaribus et de diebus criticis in Abrahe Avenaris Judei Astrologi peritissimi in re iudiciali opera: ab excellentissimo Philosopho Petro de Abano post accuratam castigationem in latinum traducta. Venetiis: Ex officina Petri Liechtenstein, 1507.

Israeli, Isaac. Opera astrologica varia. Venetiis: per Bonetum Locatellum impensis nobilis viri Octaviani Scoti civis Modoetiensis, 1493.

—— Omnia opera Ysaac in hoc volumine contenta. [s.i.]: [Bartholomeus Trot], [1515].

Ketham, Johannes. Fasciculus medicinae. Venetiis: Johannes et Gregorius de Gregoriis, 1491 [reprints Venetiis 1493 and Venetiis 1495].

Ps-Ptolemy. Centiloquium. Venetiis: per Bonetum Locatellum impensis nobilis viri Octaviani Scoti civis Modoetiensis, 1493.

Turini, Andrea. Hippocratis et Galeni defensio adversus Hieronymum Fracastorum de causis dierum creticorum. Romae: in Vico Peregrini apud Balthasarem de Cartulariis Perusinum, 1542.

3. Secondary Literature

Abulafia, David (ed.). The French Descent into Renaissance Italy, 1494–95. Aldershot: Variorum, 1995a.

—— "Introduction: From Ferrante I to Charles VIII." In: Abulafia 1995a: 1–25 (=Abulafia 1995b).

Albertini Ottolenghi, Maria Grazia. "La biblioteca dei Visconti e degli Sforza: gli inventari del 1488 e del 1490." Studi Petrarcheschi n.s. 8 (1991): 1–238.

Azzolini, Monica. "Leonardo in Context: Medical Ideas and Practices in Renaissance Milan." PhD thesis. University of Cambridge, 2001.

—— "Anatomy of a Dispute: Leonardo, Pacioli, and Scientific Entertainment in Renaissance Milan." Early Science and Medicine 9.2 (2004): 115–135.

Boer, Emilie (ed.). Claudii Ptolomei Opera quae extant omnia. Vol. III, Part 2. Leipzig: Teubner, 1952 [reprint 1961].

Burnett, Charles. "Astrology." Medieval Latin: An Introduction and Bibliographical Guide. Edited by F. A. C. Mantello and A. G. Rigg. Washington: Catholic University of America Press, 1996: 369–382.

Carey, Hilary M. "'Bastard' Astrology and Astrological Medicine in Later Medieval England." Western Science and Its Alternatives. Edited by G. Samuel. Newcastle, NSW: University of Newcastle, 1994: 18–29.

Cerrini, Simonetta. "Libri dei Visconti-Sforza. Schede per una nuova edizione degli inventari." Studi Petrarcheschi n.s. 8 (1991): 239–282.

Clark, Charles West. "The Zodiac Man in Medieval Medical Astrology." PhD thesis. University of Colorado at Boulder, 1979.

Crisciani, Chiara. "Fatti, teorie, 'narratio' e i malati a corte: Note su empirismo in medicina nel tardo-medioevo." Quaderni Storici 108 (2001): 695f.

—— "Tra università, corte, città: Note su alcuni medici 'Pavesi' del sec. XV." Annali di Storia delle Università Italiane 7 (2003): 55–70.

Cuomo, Alberto M. Ambrogio Varesi. Un rosatese alla corte di Ludovico il Moro. Rosate: Amministrazione Comunale Rosate, 1987.

Dell'Anna, Giuseppe. Dies Critici: La teoria della ciclicità delle patologie nel XIV secolo. 2 vols. Galatina, Lecce: Mario Congedo Editore, 1999.

Demaitre, Luke. "Art and Science of Prognostication in Early University Medicine." Bulletin for the History of Medicine 77 (2003): 765–788.

Dooley, Brendan. Morandi's Last Prophecy and the End of Renaissance Politics. Princeton, N.J.: Princeton University Press, 2002.

Federici Vescovini, Graziella. "I programmi degli insegnamenti del collegio di medicina, filosofia e astrologia dello statuto dell'università di Bologna del 1405." Roma magistra mundi: Itineraria culturae medievalis. Melanges offerts au Pere L.E. Boyle. Edited by J. Hamesse. Textes et études du moyen âge 10. 3 vols. Louvain-la-Neuve: Brepols, 1998, I: 193–223.

French, Roger. "Astrology in Medical Practice." Practical Medicine from Salerno to the Black Death. Edited by L. Garcia Ballester, R. French, J. Arrizabalaga, and A. Cunningham. Cambridge: Cambridge University Press, 1994: 30–59.

—— "Foretelling the Future: Arabic Astrology and English Medicine in the Late Twelfth Century." Isis 87 (1996): 453–480.

Gabotto, Ferdinando. "L'astrologia nel Quattrocento in rapporto con la civiltà. Osservazioni e documenti storici." Rivista di Filosofia Scientifica (1889): 377–413.

Grafton, Anthony. "Starry Messengers: Recent Work in the History of Western Astrology." Perspectives on Science 8.1 (2000): 70–83.

Grafton, Anthony, and Nancy Siraisi. "Between the Election and My Hopes: Girolamo Cardano and Medical Astrology." Secrets of Nature: Astrology and Alchemy in Early Modern Europe. Edited by William R. Newman and Anthony Grafton. Cambridge, Mass.: MIT Press, 2001: 69–131.

Grant, Edward. "Medieval and Renaissance Scholastic Conceptions of the Influence of the Celestial Region on the Terrestrial." Journal of Medieval and Renaissance Studies 17 (1987): 1–23.

Grendler, Paul F. The Universities of the Italian Renaissance. Baltimore: Johns Hopkins University Press, 2002.

Hippocrates. Aphorisms. Loeb Classical Library. Cambridge, MA.: Harvard University Press, 1979.

Jacquart, Danielle. "Médecine et astrologie à Paris dans la première moitié du XIVe siècle." Filosofia, scienza e astrologia nel Trecento europeo (Atti del ciclo di lezioni 'Astrologia, scienza, filosofia e società nel Trecento europeo', Parma 5-6 ottobre 1990). Edited by G. Federici Vescovini. Padova: F. Barocelli, 1992: 121–134.

Kibre, Pearl. "Astronomia or Astrologia Ypocratis." Science and History: Essays in Honor of Edward Rosen. Edited by Erna Hilfstein et al. Wroclaw: Polish Academy of Science Press, 1978: 133–156.

Kristeller, Paul O. Iter Italicum: a finding list of uncatalogued or incompletely catalogued humanistic manuscripts of the Renaissance in Italian and other libraries. 7 vols. London: Warburg Institute, 1963–1996.

Kühn, C. G. (ed.) Claudii Galeni Opera Omnia. Hildesheim: Olms, 1964–1965 [first published Leipzig, 1821–1833].

Majocchi, Rodolfo. Codice Diplomatico dell'Università di Pavia. 2 vols. Pavia: s.l., 1905–1915 [anastatic reprint Bologna: Forni Editore, 1971].

Malagola, Carlo. Statuti delle Università e dei collegi dello studio Bolognese. Bologna: Zanichelli, 1888 [reprint Torino: Bottega d'Erasmo, 1966].

Means, Laurel (ed.). Medieval Lunar Astrology: A Collection of Representative Middle English Texts. Lewiston, N.Y.: E. Mellen, 1993.

Mooney, Linne R. "A Middle English Verse Compendium of Astrological Medicine." Medical History 28 (1984): 406–419.

Müller-Jahncke, Wolf-Dieter. "Astrologisch-magische Theorie und Praxis in der Heilkunde der frühen Neuzeit." Sudhoffs Archiv 25 (1985): 1–328.

North, John D. "Medieval Concept of Celestial Influence: A Survey." Astrology, Science and Society: Historical Essays. Edited by Patrick Curry. Woodbridge, Suffolk: Boydell Press, 1987: 5–18.

O'Boyle, Cornelius (ed.). Medieval Prognosis and Astrology. A Working Edition of the Aggregationes de crisi et creticis diebus. Cambridge Wellcome Texts and Documents, 2. Cambridge: Wellcome Unit for the History of Medicine, 1991.

Page, Sophie. Astrology in Medieval Manuscripts. Toronto: University of Toronto Press, 2002.

Palmer, Richard. "Physicians and the State in Post-Medieval Italy." The Town and the State Physician in Europe from the Middle Ages to the Enlightenment. Edited by A. W. Russell. Wolfenbütteler Forschungen, Bd. 17. Wolfenbüttel: Herzog August Bibliothek, 1981: 46–61.

Pellegrin, Elizabeth. La bibliothèque des Visconti et des Sforza ducs de Milan au XVe Siècle. Paris: Services des publications du C.N.R.S., 1955.

Pellegrini, Marco. Ascanio Maria Sforza: La parabola politica di un cardinale-principe del Rinascimento. 2 vols. Rome: Istituto Storico Italiano per il Medioevo, 2002.

Pesenti, Tiziana. "Le origini dell'insegnamento medico a Pavia." Storia di Pavia. Vol. III/2. Milan: Banca del Monte di Lombardia, 1990: 454–74.

—— "Medici di corte e Università." Medicina nei secoli 9 (1997): 391–401.

Pesenti Marangon, Tiziana. "La miscellanea astrologica del prototipografo Padovano Bartolomeo Valdizocco e la diffusione dei testi astrologici e medici tra i lettori Padovani del '400." Quaderni per la Storia dell'Università di Padova 11 (1978): 87–106.

Pico della Mirandola, Giovanni. Disputationes adversus astrologiam divinatricem. Ed. by Eugenio Garin. Florence: Vallecchi, 1946.

Ptolemy, Claudius. Tetrabiblos. Edited and translated by F. E. Robins. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1940.

Richards, Ruth M. (ed.). Text and Concordances of Escorial Manuscript M.I.28: Tratado de las fiebres. Madison: Hispanic Seminary of Medieval Studies, 1984.

Rutkin, H. Darrel. "Astrology, Natural Philosophy and the History of Science, c. 1250–1700: Studies toward an Interpretation of Giovanni Pico della Mirandola's Disputationes adversus astrologiam divinatricem." PhD thesis. Indiana University, Bloomington, 2002.

Schadewaldt, H. "Astrologische Medizin." Alternative Welten in Mittelalter und Renaissance. Ed by L. Schrader. Studia humaniora 10. Düsseldorf: Droste, 1988: 199–211.

Sottili, Agostino. "L'Università di Pavia nella politica culturale sforzesca." Gli Sforza a Milano e in Lombardia e i loro rapporti con gli stati italiani ed europei (1450–1535) (Convegno Internazionale Milano, 18-21 maggio 1981). Milan: Cisalpino-Goliardica, 1982: 519–581.

—— Documenti per la Storia dell'Università di Pavia nella seconda metà del '400. I (1450–55). Bologna: Cisalpino, 1994.

Svenburg, Emanuel (ed.). Lunaria et zodiologia Latina. Studia Graeca et Latina Gothoburgensia 16. Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis, 1963.

Thomas, Keith. Religion and the Decline of Magic: Studies in Popular Beliefs in Sixteenth- and Seventeenth-Century England. Harmondsworth: Penguin, 1973.

Thorndike, Lynn. A History of Magic and Experimental Science. 8 vols. New York: Columbia University Press, 1923–1958.

—— "The Three Latin Translations of the Pseudo-Hippocratic Tract of Astrological Medicine." Janus 49 (1960): 104–129.

Weisser, Christoph. "Das Krankheitslunar aus medizinhistorischer Sicht: Ein Beitrag zur iatromathematisch-astrologischen Fachliteratur des Mittelalters." Sudhoffs Archiv 65 (1981): 390–400.

—— Studium zum mittelalterlichen Krankheitslunar. Ein Beitrag zur Geschichte laienastrologischer Fachprosa. Würzburger medizinhistorische Forschungen, 21. Pattensen/Han.: Horst Wellm, 1982.

Welker, L. Das 'Iatromathematische Corpus: Untersuchungen zu einem alemannischen astrologisch-medizinischen Kompendium des Spätmittelalters mit Textausgabe und einem Anhang. Züricher medizingeschichtliche Abhandlungen, 196. Zurich: Juris, 1988.

Zimmerman, T. C. Paolo Giovio: The Historian and the Crisis of Sixteenth-Century Italy. Princeton: Princeton University Press, 1995.

译者按(校改声明):以上条目一律照录原书,仅改正确属原书排印或 OCR 讹误者,计:
① Pellegrin 1955 原书印作 au VXe Siècle,显系 XVe 之误倒,径改;
② Sottili、Thorndike、Documenti、Ascanio、politica、divinatricem、civiltà、Filosofia、Medical History 28、Isis 87 等处的字母与重音,据 PDF 页面回改(OCR 作 Sottiii、Thoradike、Document!、Aseanio、politiea、divinatrieem、civiltä、Filosofla、Me di-ed History 2%、Isis 87 等);
③ Weisser 1982 原书印作 Studium zum mittelalterlichen Krankheitslunar,德文当作 Studien,惟此系原书之误,照录不改
④ Ptolemy 1940 的译者原书印作 F. E. Robins,通行拼法为 F. E. Robbins,亦系原书之误,照录不改
⑤ 正文注 3 称亚历山大六世为“切萨雷·博尔贾”,与正文所记“罗德里戈·博尔贾”不合,系原书之误,照录并另出校注
⑥ 注 23 引 Malagola 页码作 376,与注 19 同段所引之 276 不合,照录并出校注
⑦ 正文提及 dell'Anna 时一处作 1991,参考文献仅著录 1999 年本,照录不改

本篇译毕。全篇含 53 条脚注(另有一条无编号的致谢星号注)、25 条校注、3 张译者据正文重建的表格;原书本篇无插图(PDF 页 191–214 已逐页核过,均为纯文字页),故图数记为 0。留待商榷者:意大利文书信抄件一律保留原文而未逐句并置中译,仅于论证所系处出译按;宫廷书信中的意式时辰未换算为现代时刻,仅出校注说明换算方法。
版权与用途 本页译文为译者个人翻译,非商业性质,仅供学习与研究参考,不作任何商业用途。原著著作权归原作者、编者与出版社所有;引文、页码、脚注编号与专名请一律以原书为准。译文与校注中的错漏由译者负责。若权利人认为本页不宜公开,请与站主联系,将立即撤下。 Günther Oestmann, H. Darrel Rutkin & Kocku von Stuckrad (eds.), Horoscopes and Public Spheres: Essays on the History of Astrology, Religion and Society 42, Berlin / New York: Walter de Gruyter, 2005.